Rozwój społeczny osób z niepełnosprawnością
umysłową w biegu życia

 

Opracowała - Ludmiła Prusko
Wszelkie prawa zastrzeżone.


   Problemy teoretyczne

   Pojęcie rozwoju społecznego występuje w różnych kontekstach:

   Z rozwojem społecznym wiążą się dwa terminy: socjalizacja i uspołecznienie, można je analizować w aspektach:

   Rozwój społeczny może oznaczać zmiany w zachowaniu albo w osobowości, ciąg tych zmian albo ich wynik, same zmiany albo ich przyczyny.

   Rozwój społeczny można traktować jako proces stawania się człowiekiem społeczeństwa, czyli nabywania tych wszystkich wiadomości i umiejętności, które są potrzebne do udziału w życiu społecznym. Praktycznie wszystkie wiadomości i umiejętności, które człowiek w ciągu życia przyswaja są wytworem kultury, a cała działalność i rozwój człowieka przebiega w warunkach społecznych.

   Przetacznikowa określa uspołecznienie jako przystosowanie zachowania do wymogów środowiska. Zaborowski uważa, iż socjalizacja jest określoną specyfikacją i kanalizacją potrzeb, to znaczy wdrożeniem się do zaspokajania ich za pomocą celów uznawanych w określonych grupach społecznych. Zaspokojenie potrzeb jest kontrolowane przez określone wzorce społeczne, intrnalizowane przez jednostkę występując w postaci poczuć moralnych i wzorów osobowych.

   Stosunkowo wąskie pojęcie socjalizacji polega na ujmowaniu go jako procesu rozwoju form kontaktowania się jednostki z innymi ludźmi i przybierania względem ich ustosunkowań. Ten punkt widzenia nazywamy podejściem interpersonalnym, związany jest on z rozwojem społecznym dzieci w wieku szkolnym czyli z ich: popularnością, izolacją, przywództwem, normami zespołowymi, stosunkami między dzieckiem a nauczycielem, związkami koleżeńskimi i przyjacielskimi, miłością, uczestnictwem w organizacjach i życiu społecznym. Zakres pojęcia rozwoju społecznego sprowadza się u niektórych do procesu stawania się użytecznym członkiem społeczeństwa. W tym ujęciu przedmiot analizy zostaje przesunięty w kierunku relacji jednostka - społeczeństwo i punktem odniesienia dla oceny rozwoju są korzyści, jakich doznaje i obciążenia jakie ponosi społeczeństwo w związku z funkcjonowaniem jednostki. Wyraz takiego podejścia stanowi konstrukcja testów do badania rozwoju psychospołecznego, w którym główny akcent położony jest na pomiar samodzielności jednostek i aktywność skierowaną na przysparzanie korzyści innym. (Skala Dojrzałości Społecznej E. Dolla).

   Zakres pojęcia rozwój społeczny ujmuje się więc jako:

  1. proces uczłowieczenia, przyjęcie takiego znaczenia skłania do analizy kształtowania się zarówno w filogenezie, jak i w ontogenezie człowieka cech psychiki specyficznie ludzkich, jak i w ontogenezie człowieka tych samych cech, których tworzenie się podlega prawom społecznym. Przeciwieństwem rozwoju społecznego jest rozwój biologiczny człowieka i analiza tych cech, które podlegają prawom biologicznym.

  2. Termin rozwój społeczny może oznaczać zachodzący w ontogenezie proces stawania się członkiem społeczeństwa w wyniku przyswajania dorobku ludzkiej kultury:

KIERUNKI ROZWOJU SPOŁECZNEGO

  1. Uczłowieczenie

   Kryterium bycia człowiekiem: kryterium biologiczno - ewolucyjne: dwunożność, spionizowanie postawy, duża objętość mózgu, długi okres dzieciństwa, samoświadomość, samosterowalność, samopoznanie. Żadne z tych 3 doświadczeń nie jest dane w gotowej formie, są one wynikiem rozwoju zdobywanego w okresie dzieciństwa i adolescencji, te kierunki zmian dokonują się następująco:

   Zdolności - osiągnięcia rozwojowe rozpatrywane w kontekście rozwoju społecznego człowieka, są podstawą diagnozowania upośledzenia umysłowego. Ich brak albo niski ich poziom jest zgodnie z klasycznymi poglądami przyjętymi w psychiatrii przejawem zaburzeń. Niedorozwój wyższych funkcji psychicznych jest tożsamy z zaburzeniami rozwoju społecznego.

   Nurt personalistyczny dla którego pojęciem naczelnym jest stawanie się osobą, zakłada respektowanie wartości, które ludzkość uznaje za cenne. Przeciwstawia człowieka - zwierzęciu. Istota zmian obejmuje tutaj nie tylko sprawność funkcjonowania ale chodzi o treść psychiki, kierunek działania, sposób ustosunkowania się do siebie i do świata. Filozofia chrześcijańska akcentuje ludzką zdolność kierowania własnego działania ku dobru, podnosząc problem opanowania prymitywnych popędów i emocji. W egzystencjalizmie skoncentrowano się na ludzkiej zdolności dokonywania wyborów, a w socjalizmie najwyższą wartością było działanie dla społeczeństwa.

   Podjęcie wątku socjalizacji jako procesu uczłowieczenia idącego w kierunku rozwoju regulacji ludzkiego działania przez uczucia i wartości wyższe, stwarza nowe możliwości dla naszych rozważań. Zależność pomiędzy rozwojem umysłowym, a rozwojem społecznym, analizowanym od strony systemu wartości regulującego zachowania człowieka nie jest oczywista.

  1. Stawanie się człowiekiem społeczeństwa

   Koncepcja socjalizacji tak ujętej polega na przystosowaniu dziecka do wymagań życia w określonej zbiorowości, wytycza rozwojowi społecznemu wyraźne granice. Problem kryteriów formalnej dojrzałości społecznej jest przykładem ogólniejszych trudności wiążących się z określonym stopniem przystosowania. Przystosowania dotyczą: norm, przepisów, ukończonej szkoły, oczekiwań społecznych, płci i związanych z nią zadań, wieku, pełnienia roli społecznej. Problematyka kryteriów przystosowania i nieprzystosowania społecznego zazębia się z zagadnieniem umysłowego upośledzenia. Diagnozy stawiane są nie tylko na podstawie II, ale i na podstawie przystosowania społecznego.

   Definiowanie upośledzenia umysłowego przy użyciu pojęcia nieprzystosowanie społeczne mogłoby, podobnie jak w przypadku procesu uczłowieczenia uczynić bezprzedmiotowymi nasze zamierzone rozważania nad relacją pomiędzy tymi zjawiskami, ponieważ zjawiska te z definicji okazałyby się tym samym. Nie wszystkie nieprzystosowania społeczne pokrywają się z upośledzeniem. Już w latach 30. S. Batawia podał w wątpliwość bezpośredni związek oligofrenii z przestępczością, obecnie interpretacje tego związku idą w trzy strony:

  1. Pierwszy nurt sprowadza się do poszukiwania specjalnych cech defektu psychicznego osób upośledzonych sprzyjających zachowaniu przestępczemu. Najczęściej wymienia się takie cech jak: podatność na sugestię, obniżony krytycyzm, podatność na wpływy, przewaga działań popędowych, niezdolność do opanowania impulsów, niezdolność do przewidywania następstw.

  2. W drugim nurcie kładzie się nacisk na kryminogenne warunki socjalne w których żyją ludzie upośledzeni umysłowo.

  3. Trzeci nurt wiąże się z czynnikami społeczno - osobowościowymi, ludzie niepełnosprawni znajdują się częściej w sytuacjach trudnych, gdyż nie potrafią sprostać wymaganiom społecznym, doznają odrzucenia emocjonalnego, społecznego, już we wczesnym dzieciństwie. Te sytuacje traumatyczne rodzą lęk, wrogość co w konsekwencji prowadzi do antyspołecznych zachowań.

   Poza tymi czynnikami istnieje problem funkcjonowania osobowości o charakterze neurotycznym, występują u człowieka zaburzenia określane jako nerwowość, problemy emocjonalne, nerwice, zaburzenia zachowania jak: lęki, wzmożona pobudliwość, nieśmiałość, agresywność, brak wiary w siebie, rezygnacja z działań, zaburzenia snu, moczenie, ogryzanie paznokci, onanizm. Same te objawy w oderwaniu od tła są wieloznaczne , zalicza się je do zaburzeń nerwicowych zaistniałych w związku z problemami emocjonalnymi, przeżyciami, konfliktami wewnętrznymi w powiązaniu z warunkami życia, sytuacją społeczną i własną aktywnością. Te same objawy mogą być wyrazem zaburzeń funkcji organizmu na tle chorób somatycznych, wrodzonych lub nabytych uszkodzeń mózgu. Przez wiele lat psychiatrzy i pedagodzy uważali, że ludzie zwłaszcza upośledzeni głębiej nie wytwarzają osobowości, nie przeżywają wewnętrznych konfliktów, nie cierpią, ponieważ są pozbawieni pragnień, są mniej wrażliwi, mniej jaskrawo dostrzegają krzywdę. Dopiero dane empiryczne już od lat 60 zmieniają poglądy psychologów, pedagogów i psychiatrów, którzy stwierdzają, że u dzieci zdrowych i upośledzonych mechanizmy rozwoju neurotycznych zaburzeń są takie same. B. Nirje w roku 1976 w Waszyngtonie orzekł, że w zjawisku upośledzenia umysłowego mamy do czynienia z trzema rodzajami upośledzenia:

  1. samo upośledzenie umysłowe

  2. ograniczenie warunków rozwoju z powodu złych warunków życia

  3. świadomość własnego upośledzenia hamująca rozwój i aktywność społeczną.

   W genezie niedostosowania społecznego osób z obniżoną sprawnością umysłową olbrzymią rolę odgrywa czynnik pozaintelektualny i pozaorganiczny, czynnik związany z zaspokojeniem potrzeb psychicznych takich jak: miłość, niezależność, więź społeczna, godność. Zwrócenie uwagi na osobowościowe uwarunkowania dynamiki funkcjonowania intelektualnego i na rolę zaburzeń emocjonalnych w hamowaniu aktywności poznawczej stworzyło nie tylko perspektywy lepszego zrozumienia samego zjawiska upośledzenia umysłowego, lecz wskazało na zaburzenia emocjonalne jako wspólną przyczynę upośledzenia umysłowego i nieprzystosowania społecznego.

SOCJALIZACJA JAKO STAWANIE SIĘ CZŁONKIEM SPOŁECZEŃSTWA

   Pojęcie socjalizacja wiąże się z przygotowaniem człowieka do warunków życia społecznego. Przebiega ono od zależności do autonomii odbiorcy do dawcy, od egoizmu do altruizmu. Przedmiotem zabiegów wychowawczych będzie więc stworzenie doświadczeń, które sprzyjają rozwojowi jednostki w kierunku chęci działania dla dobra swojego i innych. Rozwijanie woli, motywacji, systemu wartości sprzyja usamodzielnieniu i zaradności życiowej. Tworzy się już u początku życia człowieka, który staje się pasożytem społecznym, inwalidą, który nie ma motywacji do samodoskonalenia i rozwoju. W naszym kraju iloraz inteligencji klasyfikuje dziecko do szkoły powszechnej lub specjalnej. W tym momencie odbiera mu się szansę do kształcenia w kierunku jego możliwości i uzdolnień. Ludzie dorośli mający jako dzieci kłopoty z uczeniem się potrafią w życiu rodzinnym i zawodowym funkcjonować poprawnie. Z rozlicznych badań wynika, iż osoby o niższym poziomie II w skalach na badanie dojrzałości społecznej uzyskują wyższe wyniki (Kostrzewski, 1974r.). Czasami nawet umiejętność radzenia sobie w sytuacjach trudnych jest u nich sprawniejsza niż u zdrowych rówieśników. Brak dostępu do różnych bodźców rozwijających intelektualnie, moralnie i społecznie człowieka może spowodować rozwój bezradności wyuczonej, cecha ta tworzona jest przez warunki, w których ludzie pozbawieni są prawa do własnej aktywności.

ROZWÓJ SPOŁECZNY JAKO NABYWANIE KOMPETENCJI INTERPERSONALNYCH

   Umiejętności interpersonalne są warunkiem umiejętnego współdziałania z innymi ludźmi. Sens tego pojęcia odnosi się do takich psychologicznych zdolności, jak: odróżnianie osób, rozpoznawanie ich stanów, trafne przypisywanie ludziom pewnych właściwości, przewidywanie ich zachowań, komunikowanie innym swoich potrzeb, myśli i uczuć, współodczuwanie i współdziałanie z innymi oraz efektywne sterowanie zachowaniami się ludzi. Ujmując powyższe umiejętności można powiedzieć, że: kompetencje interpersonalne wiążą się przede wszystkim ze zdolnością rozumienia sytuacji społecznych i umiejętnością wyboru form działania adekwatnych do tych sytuacji prowadzących do uzyskania w kontaktach z ludźmi zamierzonych celów. (Kościelska, str. 47). Tak rozumiane kompetencje są bliskie rozumieniu inteligencji społecznej i definicji sformułowanej przez E. L. Fhorndike'a w 1920 roku, która brzmi: inteligencja społeczna to zdolność rozumienia mężczyzn i kobiet, chłopców i dziewczynek oraz mądre postępowanie w stosunku do ludzi. Dwuczynnikowa koncepcja inteligencji społecznej akceptująca wagę poznania i działania w kontaktach międzyludzkich, przez długie lata była słabo uwzględniania w psychologii. Badacze form aktywności koncentrowali się na analizie pojedynczych aspektów:

   "Nadawca wpływu" jest szczególnym obiektem badań, bada się czynniki i warunki, które podnoszą skuteczność oddziaływań na innych. Analiza wpływów dotyczy wywierania wpływu - umiejętność przechodzenia z roli nadawcy do roli biorcy. Pojecie wzajemności jest kluczowym pojęciem interakcyjnego nurtu w psychologii społecznej i rozwojowej. W tym kręgu badań znaczenie przypisuje się decentralizacji jako warunek kompetencji interpersonalnych. Decentralizacja jest pojęciem zapożyczonym z J. Pageta i oznacza umiejętność przejmowania cudzego punktu widzenia. M. Feffer twierdzi, że "nawiązanie stosunku społecznej interakcji dokonuje się wtedy, kiedy każdy uczestnik modyfikuje swoje zachowania w świetle antycypowanej reakcji drugiej osoby na jego zachowanie. Aby właściwie antycypować tę reakcję trzeba mieć zdolność widzenia zamierzonego zachowania własnego z perspektywy drugiego człowieka. Zmieniając własne zachowania pod wpływem tej antycypacji osiąga się to, że druga osoba ze swojej perspektywy w tym samy czasie dostosowuje swoje czynności. Taka organizacja poznawcza jednostki umożliwia skuteczną interakcję dzięki temu, że każda z osób rozpatruje jednocześnie różne punkty widzenia. Pozwala to korygować cały układ" (Feffer, Suchotliff, 1966). Wg Piageta zdolność do decentracji zależy od rozwoju intelektualnego, ale jak wynika z badań można ją doskonalić u dzieci i u osób dorosłych poprzez specjalne ćwiczenia uczące przyjmowania cudzej perspektywy.

   Fazy kontaktów interpersonalnych przebiegają od:

   Rozwój interpersonalny można traktować jako wzrastającą zdolność do funkcjonowania w układach społecznych oraz bardziej złożonych i odległych od macierzystego środowiska. Cechą znamienną rozwoju jest zróżnicowanie się typów i form kontaktów oraz wzrastanie liczby płaszczyzn treściowych, na których dochodzi do interakcji. Do przejawów rozwoju powinno się zaliczyć zmiany celów kontaktowania z innymi osobami i sposobów odnoszenia się do ludzi określonych w wymiarze od stosunku przedmiotowego do podmiotowego lub od orientacji inni dla mnie do przekonania ja dla innych. Wprowadzenie w tym celu problematyki wartości jest uznane przez człowieka jako kierunek kompetencji interpersonalnych. Psychologia wyróżnia kilka form zaburzeń rozwoju ogólnie pojętych kompetencji interpersonalnych:

   Na pytanie jaki jest związek między sprawnością umysłową, a kompetencją interpersonalną próbowało odpowiedzieć wielu psychiatrów. Thorndike twierdzi, że nabywanie kompetencji interpersonalnych jest uwarunkowaniem istnieniem specjalnej zdolności zwanej inteligencją społeczną niezależną od ogólnej inteligencji. Propozycję teoretyczną wieloczynnikowego ujęcia inteligencji zaproponował Guiliford (1978). W stworzonym modelu inteligencji występują cztery równorzędne rodzaje. Podstawą podziału wieloczynnikowego są treści figuralne, symboliczne, semantyczne i behawioralne. Te ostatnie zawierają informację o zachowaniu się ludzi. Autor rozróżnia pięć operacji intelektualnych, za pomocą których informacje są przyswajane i przetwarzane: poznanie, pamięć, wytwarzanie dywergencyjne, wytwarzanie konwergencyjne oraz ocenianie.

POZIOM ROZUMIENIA SYTUACJI SPOŁECZNYCH

   Kościelska w książce Upośledzenia umysłowe, a rozwój społeczny (s.271-286) przedstawia wyniki badań dotyczące rozumienia przez dzieci upośledzone umysłowo symbolicznych sytuacji społecznych. Wyróżniła trzy grupy dzieci:

  1. brak rozumienia sytuacji społecznych przedstawionych na obrazkach

  2. rozumienie podstawowe- opis sytuacji

  3. rozumienie ponadpodstawowe- wartościujące, doszukiwanie się powiązań

   Dzieci bez pomocy prowadzących badanie w 31% dokonały opisu, 31% badanych przypadków dokonał logicznego uzasadnienia sytuacji, 38% nie rozumiało przedstawionych sytuacji. Po udzieleniu dzieciom pomocy przez osoby badające zrozumiało sytuacje zmieszczone na obrazku 86,3%. Jakie jest, więc źródło trudności w rozumieniu sytuacji społecznych u dzieci upośledzonych umysłowo? Po analizie materiału badawczego autorka doszła do wniosku, że źródło tkwi w:

   Autorka stwierdziła również zależność pomiędzy rozumieniem sytuacji, a wiekiem dziecka, uwrażliwieniem go na sytuacje społeczne (czynnik pozaintelektualny), dostarczonymi wcześniej doświadczeniami (bodźcami), fazą wyjścia z egocentryzmu.

Wnioski wynikające z rozważań na temat rozwoju społecznego:

  1. Rozwój społeczny ludzi z upośledzenie umysłowym dokonuje się w wielu wymiarach.

  2. Osiągnięcia rozwojowe są dwubiegunowe (pozytywne i negatywne): człowiek - zwierze, przystosowany - nieprzystosowany, moralny - zdemoralizowany, zrównoważony - znerwicowany, dojrzały - infantylny, uspołeczniony - pasożyt.

  3. Zasady pomiaru rozwoju społecznego nie są ujednolicone.

  4. Relacje miedzy upośledzenie umysłowym, a rozwojem społecznym są niejasne - większość zakłada, że występuje zaburzone rozwoju społecznego u osób obarczonych upośledzeniem umysłowym.

   Podsumowanie

   Relacja miedzy rozwojem umysłowym a społecznym jest trudna do określenia jaki jest jej charakter, gdyż w literaturze rysuje się kilka stanowisk:

  1. Rozwój umysłowy i społeczny jest traktowany osobno. Są to niezależne tory rozwojowe mające własne uwarunkowania i mechanizmy przekształceń.

  2. Rozwój społeczny i umysłowy mają zakresy krzyżujące tzn. funkcjonowanie społeczne obejmuje procesy intelektualnej orientacji w otoczeniu, ale ma także komponenty emocjonalne, które wzajemnie się krzyżują.

  3. Rozwój społeczny i umysłowy jest tożsamy, jeden zawiera się w drugim. To co ludzkie stanowi rezultat społecznego życia człowieka, rozwój ludzkiej inteligencji jest produktem rozwoju społecznego. Dziecko będące wśród ludzi nabiera cech ludzkich.

   Wychodząc od pojęcia inteligencja można dojść do tożsamości z rozwojem społecznym. Jest to zdolność do przystosowania się warunkująca możliwość utrzymania się przy życiu w środowisku (czyli przystosowanie społeczne). Polega na sprostaniu wymaganiom społecznym. Każdy, kto źle funkcjonuje ma braki inteligencji. Rozwój społeczny ma cztery różne znaczenia:

   Rozwój samodzielności wiąże się z niezależnością od otoczenia, wolnością i obywanie się bez pomocy z zewnątrz. Odnosi się do wielu dziedzin rozwoju człowieka:

   Wychowanie usamodzielniające bazuje na:

   Utrzymanie poglądów, że dzieci upośledzone poddają się wychowaniu w niewielkim stopniu jest bezpodstawne, a nawet szkodliwe. Wczesne rozwijanie potencjału dziecka może wpłynąć na pokonanie lub zmniejszenie barier rozwojowych. Stworzenie prawidłowych warunków wychowawczych sprzyja rozwojowi dziecka. Wrażliwość dziecka upośledzonego na czynniki szkodliwe bywa często wyższa, a więc i stymulacja rozwoju musi być intensywniejsza. Zaspokojenie potrzeb winno być takie samo, jak u dzieci z normą umysłową, dopiero w drugiej kolejności należy zaspokajać potrzeby specyficzne takiego dziecka. Reasumując, społeczna reakcja na odmienność wyraża się w izolowaniu, ochranianiu, kontrolowaniu, zaniedbywaniu, co powoduje, że warunki ich rozwoju stają się nienormalne. Jest to więc błędne koło prowadzące do patologii. Są trzy typy upośledzenia:

   Jeżeli zaniedbanie edukacyjne i socjalne jest głębokie to wespół z biologicznym tworzy się patologiczny organizm. Ciąg negatywnych następstw związanych z brakami, defektami i pogłębiającymi się zaburzeniami tworzy zachowania nieadekwatne do form zachowania społecznego. Zamyka się przed światem, ogranicza aktywność, wchodzi w grupy przestępcze. Poniższy schemat ilustruje drogę dojścia do zachowań nieaprobowanych społecznie. (Kościelska, str. 351).

Zależność między upośledzeniem umysłowym, a rozwojem społecznym

   Badania pozwoliły stwierdzić, że obniżenie sprawności umysłowej wyrażające się w obniżonym ilorazie inteligencji pozostaje w niejednakowo silnym związku ze sposobem funkcjonowania społecznego w jego różnych aspektach. Na rozwój społeczny mają wpływ czynniki pozaintelektualne np. empatii emocjonalnej, oddziaływań wychowawczych i prospołeczny system wartości.

Kompetencje społeczne (Wł. i J. Pileccy "Stymulacja psychoruchowego rozwoju dzieci o obniżonej sprawności umysłowej") obejmują elementy takie jak: temperament, charakter, intelekt, wyznaczają zachowania człowieka w sytuacjach interpersonalnych i w pełnieniu ról społecznych. Można wyróżnić trzy sposoby ujmowania kompetencji społecznych:

   Sens pojęcia kompetencje społeczne wiąże się z: empatią, postrzeganiem społeczny, rozumieniem i wnioskowaniem, umiejętnością komunikowania się, osądem moralnym, umiejętnością rozwiązywania problemów społecznych. Kształcenie umiejętności empatii jest ważne, gdyż wyznacza przyszłe interakcje społeczne - "dziecko rozumie potrzeby innych osób, respektuje wymagania, ograniczenia, kieruje się zasadą wzajemności. Dzieci upośledzone umysłowo są dłużej egocentrykami, dłużej drwa więc proces gromadzenia doświadczeń ze zrozumieniem subiektywnych uczuć i ich zależności od sytuacji" (Pileccy, str. 28). Spostrzeganie społeczne zależy nie od II, ale od doświadczeń społecznych rozwoju mowy, od cech osobowości; pasywności i uległości. Rozwój umiejętności rozumienia i wnioskowania społecznego jest trudny i trwa w wydłużonym czasie, gdyż dzieci te mają kłopoty ze zrozumieniem sygnałów społecznych, więc i ich decyzje oraz wybór pożądanych zachowań może być niewłaściwy do sytuacji. Jednak poziom zrozumienia sytuacji społecznych zależy od sposobu prezentacji oraz rodzaju interakcji. Dziecko po odpowiednim treningu wybiera sobie strategię działania i podejmowania decyzji (str 29). Komunikowanie się jest przyczyną wielu zakłóceń i opóźnień w rozumieniu przekazu. Rozwój umiejętności komunikacji przekazującej zależy od rozwoju umysłowego i zasobu słownikowego oraz kompetencji nadawcy i odbiorcy. Mało jednak uczy się dzieci przekazu własnych stanów uczuciowych i przeżyć. Oceny moralne - rozwój moralny osób z upośledzenie lekkim jest podobny do rozwoju osób sprawnych i istnieje związek między wiekiem umysłowym a rozwojem moralnym. Społeczne uczenie się (zdobywanie doświadczeń np. poprzez treningi) sprzyja rozwojowi moralnemu. Im dłuższy pobyt dziecka w instytucjach wychowawczych, tym niższy poziom rozwoju moralnego. Rozwiązywanie problemów społecznych przez dzieci odbywa się za pomocą np. "strategii prośby". Rozwiązują wtedy łatwiej problemy o charakterze poznawczym niż społecznym. Planowanie, wartościowanie i przewidywanie skutków działań zależy od poziomu rozwoju wyższych procesów regulacji psychicznej, więc warto je rozwijać w toku specjalnych oddziaływań stymulujących.

   Na rozwój kompetencji społecznych maja wpływ czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Do zewnętrznych należy środowisko społeczne, w skład którego wchodzi: rodzina, rówieśnicy, instytucje wychowujące. Środowisko wewnętrzne stanowi zespół procesów psychicznych i cech osobowościowych. Maksymalny rozwój umiejętności społecznych będzie zależał od sytuacji wychowawczych, które jeżeli będą pełne lęku, oczekiwania porażki, zależności od otoczenia, wyuczonej bezradności, zewnętrznego poczucia kontroli nie wpłyną na prawidłowy rozwój społeczny. Czynniki wewnętrzne i zewnętrzne są silnymi wyznacznikami rozwoju kompetencji społecznych dzieci upośledzonych umysłowo. Celem rewalidacji dzieci i młodzieży upośledzonej jest kształtowanie gotowości do aktywnego życia, podjęcia pracy, uzyskania ekonomicznej i osobistej niezależności poprzez:

   Funkcjonowanie społeczne osób dorosłych. (J. Pilecki, "Usprawnianie, wychowanie i nauczanie osób z głębokim upośledzeniem umysłowym"). Osoby dorosłe upośledzone uważa się - tak jak każde osoby dorosłe, że potrafią zdobywać nowe umiejętności i zachowania, należy jednak stworzyć im do tego warunki poprzez: rozwijanie zainteresowań, podtrzymywanie kontaktów towarzyskich, bycie aktywnym, mądrze spędzać własny wolny czas, planować własny rozkład dnia, pracować, rehabilitować, szkolić się, przekwalifikowywać, brać udział w terapii zajęciowej, a po śmierci rodziny zamieszkać w hostelach (domach wsparcia) z zachowaniem podmiotowości, praktykowania codziennych czynności i rozwoju własnych zainteresowań.

   Wojciech Otrębski w książce Szansa na społeczną akceptację stwierdza, że interakcje społeczne wśród ludzi upośledzonych są taki same jak w grupie ludzi sprawnych. Zjawisko "błędnego koła" dotyka częściej ludzi upośledzonych i może być źródłem patologii społecznej, ponieważ status społeczny ludzi upośledzonych jest niski. Socjalizacja przebiega niekorzystnie w poczuciu braku pewności siebie, wrogości, odrzucenia, agresywności wobec otoczenia. (s. 43)

Z. Bartkowicz (s. 43) stwierdza:

   Jednym ze sposobów przystosowania społecznego jest podjęcie pracy przez człowieka upośledzonego. Badania prowadzone przez Bartkowicza w 1986r. dotyczące zachowań w pracy pracowników upośledzonych i sprawnych wykazały, że ludzie upośledzeni są:

  1. mniej konfliktowi

  2. nie naruszają dyscypliny pracy, konflikty powstają z powodu organizacji pracy np: wydajności,

  3. wykonują prace mniej odpowiedzialne, nieskomplikowane, nie wymagające inwencji.

   Z powyższych rozważań wynika, że rozwój społeczny ludzi z upośledzeniem umysłowym przebiega tak samo jak u ludzi z normą umysłową. Zaburzyć mogą go jedynie czynniki zewnętrzne.

 


Literatura

  1. Małgorzata Kościelska, Upośledzenie umysłowe, a rozwój społeczny, PWN Warszawa 1984
  2. Janina Wyczesany, Oligofrenopedagogika, Oficyna wydawnicza "Impuls' Kraków 1998
  3. Małgorzata Kościelska, Oblicza upośledzenia, PWN Warszawa 1998
  4. Franciszek Wojciechowski, Dziecko umysłowo upośledzone w rodzinie, WSiP Warszawa 1990
  5. (red) Jan Pilecki, Usprawnianie, wychowanie i nauczanie osób z głębszym upośledzeniem umysłowym, Wydaw. Naukowe WSP Kraków 1998
  6. (red) Władysława i Jan Pileccy, Stymulacja psychoruchowego rozwoju dzieci o obniżonej sprawności umysłowej, Wydaw. Naukowe WSP Kraków 1999Ir
  7. Irena Polkowska, Praca rewalidacyjna z dziećmi upośledzonymi umysłowo w szkole życia, WSiP Warszawa 1998
  8. Wojciech Otrębski, Szansa na społeczną akceptację, KUL Lublin 1997