Zaburzenia rozwoju- dysharmonie rozwoju poznawczego, zaburzenia lateralizacji.

 

   Procesy poznawcze to te procesy za pomocą, których organizm zdobywa informacje o otoczeniu. Podstawą rozszerzania się orientacji dziecka w świecie, który go otacza jest rozwój jego procesów poznawczych; rozwój spostrzeżeń, pamięci, uwagi, wyobrażenia i myślenia. Służą one odbieraniu informacji o bodźcach oddziałujących bezpośrednio na narządy zmysłowe, ułatwiają dostosowanie się do otaczającego środowiska.

   Szkoła jest czynnikiem rozwoju poznawczego dzieci. Dzieci podejmujące obowiązek szkolny mogą być: harmonijnie rozwinięte, nadmiernie rozwinięte i opóźnione z odchyleniami w rozwoju psychicznym i fizycznym. Spionek dzieli opóźnienia na:

  1. Opóźnienia rozwoju funkcji wzrokowych, poziom rozwoju funkcji wzrokowych ma duże znaczenie dla różnicowania kształtów graficznych liter, zapamiętywania, odwzorowywania na podstawie modelu z pamięci. Dzieci u których została zaburzona percepcja wzrokowa mogą mieć problem z czytaniem i poprawnym pisaniem oraz wykazują trudności w nauce geometrii (luki percepcyjno – wyobrażeniowe), geografii, zajęć plastyczno- technicznych. Dzieci z zaburzoną analizą i syntezą wzrokową uczą się gorzej, gdyż na spostrzeżeniach wzrokowych bazują wszystkie przedmioty szkolne. 

  2. Opóźnienia rozwoju funkcji słuchowych, odbijają się niekorzystnie w nauce szkolnej, mogą być powiązane z zaburzeniem mowy, jednym z przejawów opóźnienia percepcji słuchowej są trudności w czytaniu i pisaniu ze słuchu, nauce j. obcego, zapamiętaniu tabliczki mnożenia, wierszy. Opóźnienie rozwoju funkcji słuchowej doskonali się z wiekiem. Jeżeli jest ono powiązane z innymi zaburzeniami to prowadzi do licznych niepowodzeń szkolnych. 

  3. Opóźnienia rozwoju ruchowego uczniów wpływają na niepowodzenia szkolne szczególnie na takich przedmiotach jak wychowanie fizyczne, plastyka i technika. Przejawem obniżenia sprawności manualnej jest bardzo wolne tempo wykonywania czynności, brzydkie pismo, rysunki niezbyt estetyczne, wykonywane z dużym wysiłkiem. 

  4. Zaburzenia procesu lateralizacji. „Lateralizacja – stronność, dominacja czynnościowa jednego z pary symetrycznych organów ciała ludzkiego nad drugim” Łac. lateralis – boczny, lateris – bok ciała. (W. Kopaliński s.295) Jednym z aspektów, a zarazem czynników ruchowego rozwoju dziecka jest postępujący proces lateralizacji, czyli przewagi stronnej jego czynności. Rozwój ruchowej sprawności człowieka opiera się na daleko posuniętej specjalizacji funkcji. Przewaga jednej ręki nad drugą przy jednoczesnej koordynacji wzrokowo- słuchowo- ruchowej pozwala człowiekowi osiągnąć wysoki stopień sprawności, a zarazem ekonomii motorycznej. Przewaga jednej strony ciała nad drugą powstaje stopniowo i nasila się w miarę ogólnego rozwoju dziecka. Przewaga stronna nie ogranicza się tylko do pracy rąk, ale ma związek ruchem kończyn dolnych, tułowia oraz oka i ucha. Podobnie jak o praworęczności i leworęczności mówimy również o prawonożności i lewonożności oraz o prawooczności i lewooczności. Oprócz zjawiska dominacji jednorodnej (praworęcznośc, prawooczność, prawonożność), występuje dominacja niejednorodna (skrzyżowana). Dzieci różnią się od siebie nie tylko stroną po której zaznacza się przewaga czynnościowa, lecz również tempem oraz siłą procesu lateralizacji. Zasadnicze modele lateralizacji to: lateralizacja jednorodna- prawostronna i lewostronna oraz lateralizacja niejednorodna – skrzyżowana i nieustalona(słaba) – ten typ lateralizacji wiąże się z opóźnieniem rozwoju ruchowego dziecka. Zakłócenia procesu lateralizacji nie tylko wpływają na niepowodzenia szkolne, ale występując z innymi zaburzeniami mogą wpłynąć na całokształt rozwoju dziecka.

Proces kształtowania się lateralizacji wg Areja „Embriologia człowieka” przedstawia się następująco:

Okres  Wyraźna przewaga
I okres niemowlęcy i poniemowlęcy ozwój ośrodka czuciowo – ruchowego, potem wzrokowo – słuchowego- kojarzeniowego. 3 kwartał - specjalizacja pól mózgowych , szczególnie ruchów rąk gdzie jedna z nich zaczyna mieć przewagę.
II okres – wiek przedszkolny 4 rok życia 0- dominacja jednej ręki (lub chwiejna), ustalenie ośrodka mowy (lewa półkula), Stabilizuje się percepcja wzrokowo – ruchowa, i dominacja ucha.
III okres młodszy szkolny 6-7 lat ręka dominująca ustalona, stabilizuje się całkowicie ośrodek mowy w jednej półkuli, która zaczyna dominować w percepcji słuchowej i wzrokowej (10 lat).
IV okres zakończenie procesu lateralizacji (wiek adolescencji) Lateralizacja jednorodna, pełna dojrzałość ośrodka wzrokowego, słuchowego, kinestatyczno – ruchowego. Integracja percepcyjno – motoryczna.
V dojrzałość autonomiczna i fizjologiczna Spójny obraz otaczającej rzeczywistości w mózgu. Lateralizacja ustalona.

   Przewaga jednej strony nad drugą powstaje więc stopniowo. Jeżeli lateralizacja powiązana jest z niezręcznością motoryczną , wadliwą koordynacją wzrokowo- słuchowo- ruchową, zaburzeniami orientacji przestrzennej, mowy, powstaje wtedy problem z wykonywaniem czynności szkolnych. Uczniowie słabsi, mający lateralizację nieustaloną, mają zaburzoną sprawność manualną i orientację przestrzenną (strony ciała, lewa i prawa strona świata). Zaburzenie orientacji przestrzennej ujawnia się w słabszej nauce pisania, czytania, geometrii, geografii.

   Deficyty rozwoju funkcji wzrokowych, słuchowych, ruchowych utrudniają dziecku zdobycie w określonym czasie wiadomości i umiejętności szkolnych. Dziecko może przezwyciężyć skutki deficytów rozwojowych, ale muszą ku temu zaistnieć sprzyjające warunki: zewnętrzne i wewnętrzne.

Do wewnętrznych warunków Spionek zalicza:

  1. dobry lub bardzo dobry poziom ogólnego rozwoju umysłowego

  2. wysoki lub normalny poziom tych funkcji, które najbardziej są zaangażowane w procesie kompensacji

  3. dobry stan zdrowia

  4. prawidłowa dynamika procesów nerwowych

  5. prawidłowy rozwój procesów emocjonalno – motywacyjnych.

Na korzystne warunki zewnętrzne składa się:

  1. pozytywne środowisko domowe

  2. prawidłowy stosunek uczuciowy rodziców do dziecka i jego nauki szkolnej

  3. dobry poziom dydaktyczny szkoły

  4. życzliwa postawa nauczyciela

  5. prawidłowe stosunki koleżeńskie w klasie.

   Ocena lateralizacji jest więc niezbędna w diagnozie pacjentów wykazujących takie zaburzenia mowy jak afazja, zaburzenia motoryki, niemożność nauczenia się czytania i pisania. W poradnictwie psychologiczno – pedagogicznym badania lateralizacji prowadzone są w ramach oceny dojrzałości szkolnej lub u dzieci mających kłopoty z w nauce. Psycholodzy diagnozując lateralizację mają na względzie wiek i płeć dziecka oraz ocenę motoryki rąk, orientacji lewej i prawej strony schematu ciała i przestrzeni. Tak szczegółowy proces diagnostyczny jest konieczny w przypadku nasuwających się wątpliwości co do wyboru ręki, którą dziecko ma pisać oraz obserwowanych symptomów dysfunkcji. W przypadku gdy lateralizacja nie jest ustalona badania najczęściej powtarza się po roku w celu zorientowania się jak przebiega lateralizacji.

   Metody badań lateralizacji dotyczą:

  1. Oceny dominacji ręki (V. Prihoda -nawlekanie igły, rozdawanie kart, rzucanie piłki, splatanie palców, wskazywanie palcem, Zazzo – krzyżowanie ramion, ułożenie łokcia na dłoni, Harris – pisanie nazwiska jedną i drugą ręką, punktowanie, Gaddes – pisanie cyfr za pomocą jednej i drugiej ręki, trzymanie karabinku, naciskanie dynamometru). 

  2. Ocena dominacji oka (Rosenbach – celowanie wyciągniętego kciuka na drobny przedmiot, patrzenie przez dziurkę, Z. Matejczka – kalejdoskop, Harris – celowanie strzelbą, kalejdoskop, patrzenie przez otwór).

  3. Ocena dominacji nogi (Ludwig – bieg na łyżwach, wchodzenie na krzesło, zakładanie jednej nogi na drugą, odbicie w czasie skoku, wsiadanie na rower, kopanie piłki).

  4. Ocena dominacji ucha (Pearcedo – słuchanie tykania ukrytego zegara).

   Efektem zastosowania metod diagnostycznych są czasami trudne decyzje, które należałoby podjąć wobec dzieci wykazujących tendencję do leworęczności, jednak przy podejmowaniu takiej decyzji należy wziąć pod uwagę następujące kryteria:

   Reasumując można stwierdzić, że mając niepełną wiedzę na temat funkcjonowania mózgu oraz mechanizmów mózgowych związanych z lateralizacją i wiele teorii na temat wyboru prawej ręki jako tej dominującej, decyzję, którą ręką woli posługiwać się człowiek psycholodzy pozostawiają jemu samemu (najczęściej jest to dziecko, które taką decyzję podejmuje wspólnie z rodzicem).

Literatura:

Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1991
Spionek Zaburzenia rozwoju uczniów, a niepowodzenia szkolne, PWN, Warszawa, 1985
Żebrowska Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa, 1979
Bogdanowicz Leworęczność u dzieci
Spionek Dziecko leworęczne, NK, Warszawa, 1961

Ludmiła Prusko
Wszelkie prawa zastrzeżone.