Metodyka zajęć dydaktyczno – wyrównawczych w klasach I – III

Zajęcia dydaktyczno - wyrównawcze to zajęcia, na których uczeń ma zagwarantowane wyrównywanie braków w zakresie dydaktyki. System klasowo – lekcyjny nie sprzyja wyrównywaniu różnic między dziećmi, które nie wykazują poważnych trudności w procesie uczenia się i nauczania, od tych dzieci, które mają poważne problemy z przyswojeniem wiedzy. Przyczyny tego stanu tkwią w:

  1. Uwarunkowaniu środowiskowym
  2. Błędach dydaktyczno – wychowawczych
  3. Fizjologii i psychologii oraz w sferze wolicjonalno – motywacyjnej

„Trudności w nauce określa się jako stan psychiczny ucznia, w którym odbija się określona sytuacja zewnętrzna i wewnętrzna zatrzymująca go w realizacji dążenia lub zadania.” (Bandura)Trudności w uczeniu mogą pojawić się na różnym etapie edukacyjnym ucznia. Najczęściej dziecko w przewidzianym czasie nie potrafi sobie przyswoić określonych treści (wiedzy). Gdy nauczyciel nie dostrzeże tego problemu to dziecko wchodzi w pierwszy etap niepowodzeń szkolnych, który ma charakter subiektywny. Czasami uczeń wkłada dużo wysiłku w naukę, a efekty są mierne, uczeń otrzymuje słabe oceny. Dziecko, któremu nadal nie udziela szkoła pomocy wchodzi w II etap niepowodzeń objawiający się zaburzeniem zachowania i rożnymi kłopotami wychowawczymi. Opieką dydaktyczno – wyrównawczą należy objąć ucznia jak najwcześniej, najlepiej byłoby dla dziecka, aby objęte zostało wyrównywaniem braków już w grupie 6- latków oraz w nauczaniu zintegrowanym. Dzieci, u których zauważa się opóźnienia rozwojowe i trudności w nauce czytania, pisania i liczenia należy jak najszybciej dokonać w I etapie kształcenia diagnozy funkcjonalnej obejmującej następujące czynniki:

  1. sprawność funkcjonowania percepcyjno – motorycznego obejmująca stwierdzenie , czy dziecko ma zaburzenia rozwoju kinestetyczno – ruchowego objawiające się np. obniżeniem precyzji i szybkości ruchów docelowych, dzieci z tym zaburzeniem piszą szybko, brzydko, nierówno, wykraczają poza linię. Synkinezje – współruchy dziecko przy pisaniu pomaga sobie ruchem nóg, głowy , języka, ruchy te są niepotrzebne z punktu widzenia celu i efektu. Wadliwa regulacja napięcia mięśniowego , dziecko wtedy zbyt mocno lub zbyt słabo naciska na ołówek, powstają nierównomierne linie , łuki i kąty liter. 
  2. Ogólny poziom sprawności umysłowej- myślenia i mowy.
  3. Emocjonalno – motywacyjne możliwości ucznia- dziecko odczuwa jako przeżycia przykre, wywołujące gniew, napięcie emocjonalne, prowadzące do nerwicy, czerwienienia skóry, zacinania się, jąkania, tików i fobii szkolnych. Badania pod red. A. Szemińskiej dają nauczycielowi możliwość wykonanie prób, gdzie każda stanowi zbadanie pewnej umiejętności niezbędnej w procesie uczenia się:
    1. Rysunek na podany temat – ocena umiejętności graficznych
    2. Odwzorowanie- percepcja wzrokowo – ruchowa
    3. Liczenie- zbiory, figury, liczby, wielkości, dalej , bliżej , opanowanie pojęć matematycznych
    4. Układanie przeciętego obrazka – rozumowanie
    5. Rozmowa na dowolny temat i określony temat- wiedza społeczna
    6. Zagadki i historyjki obrazkowe
    7. Opis obrazka – umiejętność układania zdań
    8. Analiza słów, zdań – słuch fonemowy
    9. Sprawdzenie czytania metodą j. Konopnickiego bada się znajomość liter, technikę czytania, rodzaje popełnianych błędów, tempo czytania, na innych tekstach bada się rozumienie czytanego tekstu
    10. Umiejętność pisania bada się trzema próbami: przepisywanie, pisanie z lukami, pisanie z pamięci i słuchu.

M. Tyszkowa uważa, że wczesne zdiagnozowanie trudności w uczeniu się spowoduje:

Nauczyciel na zajęciach dydaktyczno – wyrównawczych w małej grupie potrafi:

W klasie I najważniejsze zajęcia dydaktyczno – wyrównawcze powinny koncentrować się na: 

  1. ogólnej sprawności ruchowej i manualnej
  2. ćwiczeniu funkcji wzrokowych i orientacji w schemacie własnego ciała oraz orientacji w przestrzeni
  3. ćwiczeniu funkcji ruchowych i wrażliwości słuchowej

Następnie należy wejść w etap ćwiczeń rozwijających ogólne sprawności ruchowe niezbędne do pisania zaczynając od etapu przygotowawczego (szlaczki), etapu pisania liter i przepisywania, etapu doskonalenia pisania poprzez przepisywanie, pisanie zdań, redagowanie pytań i dłuższych wypowiedzi.

W fazie uczenia czytania na zajęciach wyrównawczych należy:

  1. wyszukiwać w tekście lub wśród liter określoną literę wielką i małą
  2. utrwalać i identyfikować dźwięki z daną literą
  3. dobierać parę – wielką i małą literę
  4. pisać literę na jaką głoskę zaczyna się wyraz określający przedmiot na obrazku
  5. tworzyć sylaby ze stałą spółgłoską „m’ +a, e, o, u...
  6. tworzyć sylaby ze stałą samogłoską zmieniają się tylko spółgłoski- b+a, m+a, k +a...
  7. poznawać sylaby np.; me, ta, nu, i łączyć je w wyrazy
  8. budować wyrazy dwusylabowe i je czytać
  9. usprawniać czytanie sylab i wyrazów dwusylabowych – loteryjki wyrazowe
  10. tworzyć sylaby trzyliterowe przez łączenie sylaby otwartej ze spółgłoską np.; ma+k, la+s, ló+d, lu+d, mu+s, li+s
  11. przekształcać wyrazy trzyliterowe przez zmianę litery; las- los, koc- noc...
  12. tworzyć wyrazy czteroliterowe przez dodanie litery: mak+i, las+y
  13. czytać wyrazy dłuższe 2 lub 3 – sylabowe : las-ka, ko-rek
  14. czytać wyrazy całościowo
  15. czytać zdania
  16. czytać krótkie teksty
  17. czytać wyrazy selektywnie (Okienka)

W fazie uczenia pisania cytując Wróbla pamiętamy o:

  1. fazie wyobrażenia kształtu litery – rysowanie ręką, malowanie, wyklejanie, pisanie za pomocą szablonu
  2. wzrokowym ujęciu konstrukcji szczegółów- odwzorowanie kształtu, pisanie z zachowaniem szczegółów
  3. motorycznym wykonywaniu – przepisywaniu, odtwarzaniu tekstu, pisaniu tekstu i uzupełnianiu luk w tekście, podkreślaniu wyrazów z trudnościami ortograficznymi, pisaniu z pamięci oparte na pamięci świeżej lub odroczonej.

Ćwiczenia matematyczne rozpoczynamy od wielkości, kształtów, figur geometrycznych, porównań, budowania zbiorów, przeliczania, liczenia.

Propozycje tworzenia planu działań nauczyciela.

  1. Zdiagnozować ucznia
  2. Zapoznać się z opinią
  3. Przeprowadzić wywiad z wychowawcą lub rodzicem
  4. Nawiązać z dzieckiem kontakt oparty na życzliwości i akceptacji
  5. Rozpocząć z uczniem pracę dydaktyczno – wyrównawczą „od tego momentu w którym dziecko zaczęło opóźniać się w stosunku do grupy”
  6. Zredagować dobry plan wynikowy, określający wymagania.
  7. Na początku w planie umieszczamy sposoby diagnozy i jej elementy
  8. Takie plany wynikowe należy pisać na miesiąc.
Temat lub główne zagadnienie Wymagania – cele operacyjne Uwagi o realizacji, sposoby ewaluacji
Czytanie krótkich wyrazów –ćwiczenia w tworzeniu sylab dwuliterowych, dołożenie stałej spółgłoski k
  1. Uczeń: zna litery opracowane na lekcji
  2. Czyta sylaby 2- literowe
  3. Tworzy wyraz przez dołożenie do poznanych sylab litery k
  4. Czyta syntetycznie utworzone wyrazy z rozsypanki literowej: mak, bak, rak, ssak, jak, lak, huk, puk, rok
Uczeń ma kłopoty z syntezą wyrazów, układa wyraz z rozsypanki literowej, ma problemy z wyszukiwaniem opracowanych wyrazów w tekście i ich odczytaniem.

Bibliografia: 

Bandura – Trudności w procesie uczenia się, PZWS, Warszawa 1968

Kephart- Dziecko opóźnione w nauce szkolnej, PWN, Warszawa, 1970

Niebrzydowski Wpływ motywacji na uczenie się , Warszawa, NK 1972

Czajkowska, Herda Zajęcia korekcyjno – kompensacyjne w szkole, Warszaw WSiP 1996


  1. Sprawność funkcjonowania percepcyjno – motorycznego obejmująca stwierdzenie, czy dziecko ma zaburzenia rozwoju kinestetyczno – ruchowego objawiające się np. obniżeniem precyzji i szybkości ruchów docelowych, dzieci z tym zaburzeniem piszą szybko, brzydko, nierówno, wykraczają poza linię. Synkinezje – współruchy dziecko przy pisaniu pomaga sobie ruchem nóg, głowy, języka, ruchy te są niepotrzebne z punktu widzenia celu i efektu. Wadliwa regulacja napięcia mięśniowego, dziecko wtedy zbyt mocno lub zbyt słabo naciska na ołówek, powstają nierównomierne linie , łuki i kąty liter. 
  2. Ogólny poziom sprawności umysłowej- myślenia i mowy. 
  3. Emocjonalno – motywacyjne możliwości ucznia- dziecko odczuwa jako przeżycia przykre, wywołujące gniew, napięcie emocjonalne, prowadzące do nerwicy, czerwienienia skóry, zacinania się, jąkania, tików i fobii szkolnych. Badania pod red. A. Szemińskiej dają nauczycielowi możliwość wykonanie prób, gdzie każda stanowi zbadanie pewnej umiejętności niezbędnej w procesie uczenia się:
    1. Rysunek na podany temat – ocena umiejętności graficznych
    2. Odwzorowanie- percepcja wzrokowo – ruchowa
    3. Liczenie- zbiory, figury, liczby, wielkości, dalej , bliżej , opanowanie pojęć matematycznych
    4. Układanie przeciętego obrazka – rozumowanie
    5. Rozmowa na dowolny temat i określony temat- wiedza społeczna
    6. Zagadki i historyjki obrazkowe
    7. Opis obrazka – umiejętność układania zdań
    8. Analiza słów, zdań – słuch fonemowy
    9. Sprawdzenie czytania metodą j. Konopnickiego bada się znajomość liter, technikę czytania, rodzaje popełnianych błędów, tempo czytania, na innych tekstach bada się rozumienie czytanego tekstu
    10. Umiejętność pisania bada się trzema próbami: przepisywanie, pisanie z lukami, pisanie z pamięci i słuchu.

W fazie uczenia czytania na zajęciach wyrównawczych należy:

  1. wyszukiwać w tekście lub wśród liter określoną literę wielką i małą
  2. utrwalać i identyfikować dźwięki z daną literą
  3. dobierać parę – wielką i małą literę
  4. pisać literę na jaką głoskę zaczyna się wyraz określający przedmiot na obrazku
  5. tworzyć sylaby ze stałą spółgłoską „m’ +a, e, o, u...
  6. tworzyć sylaby ze stałą samogłoską zmieniają się tylko spółgłoski- b+a, m+a, k +a...
  7. poznawać sylaby np.; me, ta, nu, i łączyć je w wyrazy
  8. budować wyrazy dwusylabowe i je czytać
  9. usprawniać czytanie sylab i wyrazów dwusylabowych – loteryjki wyrazowe
  10. tworzyć sylaby trzyliterowe przez łączenie sylaby otwartej ze spółgłoską np.; ma+k, la+s, ló+d, lu+d, mu+s, li+s
  11. przekształcać wyrazy trzyliterowe przez zmianę litery; las- los, koc- noc...
  12. tworzyć wyrazy czteroliterowe przez dodanie litery: mak+i, las+y
  13. czytał wyrazy dłuższe 2 lub 3 – sylabowe : las-ka, ko-rek
  14. czytać wyrazy całościowo
  15. czytać zdania
  16. czytać krótkie teksty
  17. czytać wyrazy selektywnie (Okienka)

W fazie uczenia pisania cytując Wróbla pamiętamy o:

  1. fazie wyobrażenia kształtu litery – rysowanie ręką, malowanie, wyklejanie, pisanie za pomocą szablonu
  2. wzrokowym ujęciu konstrukcji szczegółów- odwzorowanie kształtu, pisanie z zachowaniem szczegółów
  3. motorycznym wykonywaniu – przepisywaniu, odtwarzaniu tekstu, pisaniu tekstu i uzupełnianiu luk w tekście, podkreślaniu wyrazów z trudnościami ortograficznymi, pisaniu z pamięci oparte na pamięci świeżej lub odroczonej.

Ćwiczenia matematyczne rozpoczynamy od wielkości, kształtów, figur geometrycznych, porównań, budowania zbiorów, przeliczania , liczenia.

Temat lub główne zagadnienie Wymagania – cele operacyjne Uwagi o realizacji, sposoby ewaluacji
Czytanie krótkich wyrazów –ćwiczenia w tworzeniu sylab dwuliterowych, dołożenie stałej spółgłoski k
  1. Uczeń: zna litery opracowane na lekcji
  2. Czyta sylaby 2- literowe
  3. Tworzy wyraz przez dołożenie do poznanych sylab litery k
  4. Czyta syntetycznie utworzone wyrazy z rozsypanki literowej: mak, bak, rak, ssak, jak, lak, huk, puk, rok
Uczeń ma kłopoty z syntezą wyrazów, układa wyraz z rozsypanki literowej, ma problemy z wyszukiwaniem opracowanych wyrazów w tekście i ich odczytaniem.

 


Ludmiła Prusko